نقد فخر رازي از تعريف « عرض ذاتي » كلمهء « ذاتي » در علم منطق در دو مورد استعمال مىشود : يكى ذاتي در باب « كليّات خمس » است كه عبارت از مفهوم كلّى است كه مقوّم ماهيّت بوده وبيرون از معناى آن نباشد ، وبر سه قسم است : نوع ، جنس وفصل . دوّمى ذاتي در باب « برهان » است كه عبارت از هر محمولى است كه از ذات وماهيّت موضوع انتزاع شود ، كه اين تعريف علاوة بر مقوّمات ذات ، همهء اوصافى كه از ذات موضوع انتزاع شده وبر آن عارض مىگردد را نيز شامل مىشود . ابن سينا در فصل پانزدهم از نهج اوّل در تعريف ذاتي باب برهان مىگويد : « چه بسا أهل منطق در جاى ديگرى از منطق ( يعنى باب برهان ) ذاتي را به كار برند ، واز آن معناى ديگرى ( غير از آنچه در باب كليّات خمس گفته مىشود ) را قصد كنند ، وآن معنا محمولى است كه از گوهر وماهيّت موضوع بر آن عارض مىگردد ، مانند آنچه بر مقادير يا جنس آن از قبيل هم شكل بودن وبرابر بودن ، يا بر اعداد از قبيل زوجيّت وفرديّت ، يا بر حيوان از قبيل تندرستى ومرض عارض مىگردد . واين نوع از ذاتيّات اعراض ذاتي نام دارند ، مانند آنچه به آن مثال مىزنند يعنى انحنا وپهنى استخوان براي بيني . وگاهى ممكن است ذاتي به گونه‌اى رسم وتعريف شود كه هر دو قسم را شامل شود . . . » « 1 » چنانكه ملاحظه مىشود شيخ الرّئيس عرض ذاتي را به محمولى كه از گوهر وماهيّت موضوع بر آن عارض مىگردد تعريف كرد ، وبدون آنكه أنواع عوارض ذاتي وخصوصيّات آنها را شرح دهد فقط به ذكر چند نمونه اكتفا كرد . وسپس اضافه نمود كه ذاتي را مىتوان به گونه‌اى تعريف كرد كه هر دو قسم ذاتي يعنى ذاتي باب « ايساغوخى » وذاتي باب « برهان » را يكجا شامل شود . أو در كتاب إشارات به اين تعريف جامع تصريح نكرده است ولى از همهء اينها به تفصيل در كتاب « شفاء » گفتگو كرده است « 2 » . فخر رازي در اين مورد مىگويد : ابن سينا در « شفاء » مانند قدماء در تعريف عرض ذاتي گفته است : عرض ذاتي آن چيزى است كه در حدّ آن موضوع ذكر گردد يا آن چيزى است كه مقوّم ذات موضوع باشد . امّا أو اين تعريف را در « حكمة المشرقيّة » ابطال نموده وبيان داشته كه موضوع نمىتواند در تعريف عرض ذكر گردد زيرا :

--> ( 1 ) - همين كتاب ؛ ص 75 . ( 2 ) - ر . ك : « شفاء » ، منطق ، برهان ؛ مصر 1956 م . ؛ ص 134 - 125 .